ชัยรัตน์ ถมยา อดีตผู้ประกาศข่าว และอดีตผู้สื่อข่าวอาวุโส สำนักข่าว NHK ประจำกรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น ร่วมเสวนาหัวข้อ “จริยธรรมและจรรยาบรรณสื่อในโลก AI” ภายในโครงการนักข่าวสายฟ้าน้อยสัญจร รุ่นพิเศษ 21/1 จังหวัดชายแดนใต้ ประจำปี 2569 ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ 8–10 สิงหาคม ที่โรงแรมหาดแก้วรีสอร์ท อำเภอสิงหนคร จังหวัดสงขลา มีนักศึกษาจาก 4 จังหวัดชายแดนภาคใต้เข้าร่วมอบรม 68 คน
คุณชัยรัตน์ ถ่ายทอดหลักคิดสำคัญในการทำข่าวว่า นักข่าวควรเริ่มต้นจากการมองหา “คน” ที่อยู่ในเรื่องให้เจอ ก่อนตั้งคำถามว่า ตัวละครต้องการอะไร กำลังเผชิญปัญหาหรืออุปสรรคแบบไหน และตัดสินใจรับมืออย่างไร เพราะเรื่องราวของคนหนึ่งคน อาจสะท้อนให้เห็นถึงปัญหาใหญ่ในระดับชุมชนหรือโครงสร้างของสังคมได้
ตัวอย่างเช่น ชาวประมงที่ต้องการรักษาอาชีพของครอบครัว แต่กลับพบว่าปลาในทะเลลดลงทุกปี นักข่าวไม่ควรหยุดเพียงการรายงานว่ารายได้ลดลง แต่ต้องติดตามต่อว่าเขาปรับตัวอย่างไร มีทางเลือกอะไร และปัญหาดังกล่าวเกี่ยวข้องกับทรัพยากร สิ่งแวดล้อม หรือการบริหารจัดการในพื้นที่อย่างไร
อีกหนึ่งหลักสำคัญ คือ การคิด “ภาพแรก” และ “ประโยคเปิดเรื่อง” ให้สามารถดึงผู้ชมเข้าสู่เนื้อหาได้ โดยเฉพาะในยุคที่ผู้ชมรับข่าวผ่านโทรศัพท์มือถือและมีเวลาตัดสินใจเพียงไม่กี่วินาทีว่าจะดูต่อหรือเลื่อนผ่าน
แต่การดึงดูดความสนใจ ต้องไม่แลกกับการบิดเบือนข้อเท็จจริง นักข่าวไม่ควรบอกผู้ชมตรง ๆ ว่าใคร “เดือดร้อนมาก” หรือ “เศร้ามาก” หากสามารถใช้รายละเอียด ภาพ หรือพฤติกรรมของตัวละครให้ผู้ชมเห็นและรู้สึกได้ด้วยตัวเอง
ด้านการสัมภาษณ์ คุณชัยรัตน์ ย้ำว่า ไม่ควรถามเพียงคำถามกว้าง ๆ อย่าง “รู้สึกอย่างไร” แต่ควรถามเจาะไปถึงรายละเอียด เช่น ตอนนั้นเห็นอะไร เกิดอะไรขึ้น หรืออะไรทำให้ตัดสินใจเช่นนั้น รวมถึงต้องรู้จักเว้นจังหวะให้ผู้ให้สัมภาษณ์ได้คิดและตอบ ไม่รีบพูดแทรก เพราะบางครั้งคำตอบสำคัญอาจเกิดขึ้นหลังช่วงเวลาที่เงียบไปเพียงไม่กี่วินาที
ขณะเดียวกัน นักข่าวต้องไม่พยายามบังคับเหตุการณ์ให้เป็นไปตามเรื่องที่วางไว้ล่วงหน้า หากลงพื้นที่แล้วพบว่าข้อเท็จจริงไม่ตรงกับสมมติฐาน ต้องพร้อมปรับเปลี่ยนเนื้อหาตามสิ่งที่เกิดขึ้นจริง รวมถึงไม่ควรขอให้ผู้ให้สัมภาษณ์ร้องไห้ หัวเราะ หรือแสดงอารมณ์ซ้ำ เพื่อให้ได้ภาพตามต้องการ
การตัดต่อภาพ เสียง หรือการใส่ดนตรีประกอบ ก็ต้องระมัดระวังไม่ให้สร้างอารมณ์จนเกินข้อเท็จจริง เพราะสื่อมีหน้าที่นำเสนอสิ่งที่เกิดขึ้น ไม่ใช่กำหนดให้ผู้ชมเชื่อว่าคนหนึ่งเป็น “พระเอก” หรืออีกคนเป็น “ผู้ร้าย” ตั้งแต่ต้น
สำหรับการใช้ AI คุณชัยรัตน์ ระบุว่า สามารถนำมาใช้ช่วยคิดประเด็น วางโครงเรื่อง หรือสร้างภาพประกอบบางประเภทได้ แต่หากเป็นภาพที่ AI สร้างขึ้นและไม่ใช่ภาพจริง ต้องระบุให้ชัดเจน เพื่อไม่ให้ผู้ชมเข้าใจผิด
พร้อมย้ำว่า ไม่ว่าเทคโนโลยีจะก้าวหน้าเพียงใด ผู้ทำข่าวยังต้องเป็นคนตรวจสอบข้อเท็จจริง บริบท และความถูกต้องก่อนเผยแพร่ทุกครั้ง
ก่อนลงพื้นที่ผลิตผลงานจริง ผู้เข้าอบรมยังได้ร่วมเวิร์กช็อป โดยแต่ละกลุ่มมีเวลา 10 นาที วางโครงข่าวให้ครบ 6 องค์ประกอบ ตั้งแต่ ตัวละครหลัก เป้าหมาย อุปสรรค ประโยคเปิดเรื่อง ภาพแรกที่ต้องการใช้ และคำถามสัมภาษณ์ เพื่อฝึกให้คิดเป็นระบบ และพร้อมนำไปใช้กับการทำข่าวหรือผลิตสื่อในพื้นที่จริงต่อไป
